Araç çubuğuna atla

Çocuğa benlik algısı doğru öğretilmeli

Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, çocuklarda benlik ve benlik algısı konusunda değerlendirmelerde bulundu.

Temeli çocukluk yıllarında atılıyor

Benlik, psikolojideki en değerli çalışma alanlarından bir tanesi. Benlik algısı, benlik tasarımı diye geçiyor. Bu çalışmalarda insanın ruhsal gerçekliğini anlamak için ben kavramını yerine oturtmak gerekiyor. Burada bize en çok fikir veren çalışmalar çocuk çalışmaları. Çocukları gözlemleme ile ilgili çalışmalar. Çocukta ben duygusu yoktur. Annem ve ben vardır. Çocuk, annesi olmadığı vakit fevkalade bir biçimde krize girebilir. Anne yoksunluğu sendromu vardır. Çoğunlukla 1 yaş civarında bazen 2 yaşında da görülebiliyor. Anne çocuğun yanından uzun mühlet ayrılırsa çocukta anne yoksunluğu sendromu olabiliyor. Bu bebeklik depresyonudur. Bu türlü bir durumda çocuk devamlı ağlıyor. Yanına biri yaklaştığında, hareket olduğunda susuyor. Bakıyor annesi değil yeniden ağlamaya başlıyor. Hatta ileri yaştaki kimi bireyler bunu bilir, annesi yokken ağlayan çocuğa annesinin kıyafetini vs. verir. Çocuk annesinin kokusunu alsın da sussun diye. Çocuk annesini ve kendisini bitişik görüyor. Bu benlik algısının çocuk düzeyindeki durumu. Hepimiz bu devirden geçiyoruz.

Bebeklik ve çocukluk periyodunda anne, her şey demek. Birinci 3 yılda annenin yerini hiçbir şey tutmuyor. Anne yahut annenin yerine geçen birisi. Kıymetli olan birisiyle kaliteli ve inançlı, dengeli, devamlı bir bağlantının olması. Bu durum başka canlılarda yok. Mesela ördek. Doğar doğmaz yürümeye başlıyor, çabucak suya giriyor. Hatta yılan balıkları var Meksika Körfezi’nde yaşıyorlar. Bunlar Kıta Avrupa’sına gidiyorlar, orada doğuyorlar, orada yaşıyorlar tekrar Meksika Körfezi’ne gelip orada ölüyorlar. Anne çocuk hiç birbirini görmüyor. Onlarda anne çocuk bağlantısı yok.

Benlik algısı yerinde olan kişi özeleştiri yapabilir

Erken doğuyor insan. Hayvanlar anne karnında olgunlaşıyor ve doğar doğmaz hayata atılıyor. Ancak insan 10-15 sene diğerinin yardımına muhtaç olarak doğuyor. İnsanı toplumsal ben yapan bu. Benlik algısı, kişinin ‘Ben kimim?’ sorusunu sorabilmesidir. Bilimsel terminolojide benlik tasarımı, self concept diye geçiyor. Ülkü ben var, gerçek ben var. Bir de kişinin tasarladığı, algıladığı ben var. Kişi, algıladığı beni nasıl algılıyorsa kişinin benlik algısı yahut benlik tasarımı sağlıklı yahut sıhhatsiz denebilir. Kendi benliğini olduğu üzere algılıyorsa, kendi yanılgılarını kendi gerçekleriyle, kendi güçlü ve zayıf taraflarıyla yüzleşebiliyorsa, bir tenkit olduğu vakit çabucak karşı çıkmak yerine onun kritiğini yapabiliyorsa, tahlil edebiliyorsa, sorgulama yapıp o denli karar veriyorsa benlik algısı, benlik hürmeti yerindedir diyebiliriz. Yani benlik algısı gerçek bene uygundur diyebiliriz.

Osmanlı’da vakkaf diye bir kavram vardır. Yani durup bir gerçeği tekrar kabul etmektir. Hatta Hz. Ömer’in sıfatlarından birisidir. Karar vermiş, birine ceza vermeye gidiyor, bir haber geliyor o denli değil bu türlü diye. Çabucak fikrini değiştirebiliyor. Ben bir sefer karar verdim demiyor. Adaleti sağlamak için. Hz. Ömer’in adalette başkan olmasının en büyük nedeni bu. Hakikati arama dürtüsü ve kendine karşı da bağımsız, tarafsız olması. Kendi dürtü, istek ve isteklerine karşı da bağımsız olabilmesi insanın benlik algısının yüksek olduğunu gösteriyor. Gerçeklerle yüzleşebildiği üzere kendisiyle de yüzleşebiliyor. Bu şuna benziyor; bir harita düşünün, haritada bir gayeniz var, bir yere gideceksiniz. Fakat nerede olduğunuzu bilmiyorsanız gidemezsiniz.

Kişi kendisiyle de barışık oluyor

Kişi kendini bilmesi halinde ruhsal gayelerine yanlışsız yol çizebilir. Yol haritasını çizebilmesi için nerede olduğunu bilmesi gerekir. Hayat yolunda da benlik algısı kıymetli. Anadolu’da bir kelam vardır; Oburunun yumruğunu yemeyen kendi yumruğunu batman sanır diye. Benlik algısını çok hoş anlatan bizim kültürümüzdeki sözlerdendir. Kişinin güçlü ve zayıf istikametlerini bilmesi benlik hürmetini oluşturuyor.

İnsan özgürdür lakin genlerimizin sonlandırdığı kadar özgürüz. Mesela gözümüzü kahverengiyken mavi yapamayız. Kişilik de tıpkı. Temel kişiliğimiz %30-40’tır. %60-70’i sonradan kazanılır. 12 tane kişilik tipi var. Kimileri içe kapanıktır, kimileri dışa dönüktür, kimileri titizdir, kimileri çok toplumsaldır. Bunlar içsel zekâ, toplumsal zekâ olarak da tanımlanıyor. Biraz genetik mirasımızla ilgili. İnsanın kendini olduğundan daha güçlü göstermesi, kendini tanımamasının en değerli işaretlerinden birisidir. Kendini tanıyan bir insan aynaya baktığı vakit gerçek kendisini görür.

Birtakım bireyler ise aynadan korkar. Daha doğrusu ruhsal manada yüzleşmekten korkarlar. Bu şekil şahıslar olması gereken benleri ile gerçek benleri ortasındaki farkı bilmiyorlar. Ülkü beni var. Başında ben bu türlü olmalıyım, şöyle davranmalıyım diye düşünüyorlar ve gerçeği o zannediyorlar.

Hâlbuki kişinin ülkü beni, kendisine ne kadar yakınsa kişi kendisiyle o kadar barışık olur. Bu kişi hayatta kendi konfor alanında kalmaz. Genele açıktır, teşebbüsten korkmazlar. Merak ve hayret hissini çok yaşayan şahıslardır. Bir insanın yeni tecrübelere açık olması için kabuğundan çıkması lazım.

Çocuğa benlik algısını öğretmek, anne ve babanın misyonudur. Bir çocuk annesinin yanından ayrılmıyorsa, anne de buna fazla fırsat vermiyorsa bu çocuk anne bağımlısı bağımlı bir çocuk olur ve o çocuk ergenlikle birlikte anneye karşı öfke ve sevgiyi birebir anda yaşar. Çocuğa gerçek benlik algısı öğretmek ebeveynin en değerli görevlerinden birisidir. ‘Sen başka bir beşersin, farklı bir bireysin’ iletisinin verilmesi kıymetlidir.

Lakin burada verilecek bildirinin ölçülü olması gerekiyor. Ben var öteki var fakat ‘Ben onlardan üstünüm’ ya da ‘Sen herkesten üstünsün’ hissiyle bilgisiyle yetiştirilen çocuklarda ülkü ben ve gerçek ben ortasındaki makas açılıyor. Açıldığı vakit da çocuk, hayatın gerçekleriyle karşılaştığında birisi onu eleştirdiği vakit rahatsız oluyor. Anne ve baba, çocuğu sera çiçeği üzere büyütürse bir fırtına çıktığı vakit rahatlıkla yıkılır. Bu nedenle hayata uygun yetiştirmek gerekiyor. Annelik, babalık yapmak çocuğumuzu korumak değil, onu hayata hazırlamaktır.

Benlik algısının ve ülkü benliğin ayrımını yeterli yapabilmek, kişinin kendisiyle barışık olması manasına gelir. Birebir vakitte bu kişi hayatta kendini geliştirebilen biri oluyor. Benlik duygusu öbür canlılarda araştırılıyor. Öbür canlılarda ben diye bir şey yok. Temel gereksinimlerini karşıladığınız vakit bir şey olmuyor. Fakat beşerde daima benlik tasarımı var. Onun için benlik insanın içsel çekirdeği ve buna referans merkezi deniyor. Doğar doğmaz içimizde bir referans merkeziyle doğuyoruz ben ve öbürleri diye. Daha sonra aile içinde gitgide şekilleniyor. Kişi gerçek şekillendirirse yıllar içinde yanlışsız bir kimlik ve kişilik çıkıyor. Yanlış şekillendirirse yanlış kimlik ve kişilik çıkıyor. Bu nedenle benliğimize yapılan yatırım bir insanın hayatta kendine yapacağı en büyük yatırımdır.

Kişiselleşmek farklı, bencilleşmek farklı

Kişiselleşmek ve bencilleşmek ortasında değerli bir fark vardır. İnsanı insan yapan fizikî görünümü değildir. Onun huyu, karakteri, insanlığıdır. Yani içerisindeki suretidir. Suret fizikî görünümdür siret iç görünümdür. İç görünümümüzü ihmal ettik. Modernizmin bize yaptığı en büyük kötülüklerden birisi de bu. Seküler anlayışın sunduğu her şeyi dünyasallaştıran bir yaklaşımı bize sundu. Hatta çift terapisi için Batı’da eğitim almış psikolog arkadaşlardan görüyoruz. ‘Sen kıymetlisin aile değerli değil, birey kutsaldır aile değil’ diyor. ‘Ben kutsalsam en önemliysem neden eşimin çocuğumun kahrını çekeyim? Bu dünyaya bir sefer geldim’ diyor. Kişiselleşmek başka bencilleşmek farklı. Kişiselleşmek birey olmak hoş bir şey lakin bireyci olmak hoş bir şey değil. Bireyci olduğun vakit dünyayı kendi etrafında dönüyor üzere görüyorsun. Bu benlik gelişiminin en alt basamağıdır. Freud burada çok hoş bir tespit yapmış. Çocuk primer narsistir diyor. Şizofren sekonder narsistir. Primer narsisizmde çocuk yalnızca kendini sever, dünya kendi etrafında dönüyor zanneder. En bencil varlık kimdir deseniz çocuk der. Öbür hiçbir şeyi tanımıyor zira. Sevgi yatırımını evvel kendisine sonra annesine büyüdükçe insanlara, tabiata, cihana, yaratıcıya yapıyor. Ne kadar hakikat ve adil bir sevgi yatırımı yaparsa hayatın sonunda heybesinde o olacak. Lakin şizofren şahısta sekonder narsisizm oluyor yani sevgi yatırımını tekrar kendine yöneltiyor. Kendini birinci planda tutuyor lakin hayattaki zorluklarla çaba etmeyi başaramıyor içine kapanıyor. Zihninde bir alan oluşturuyor orada kendi dünyasında savaşlar çıkarıyor, yağmurlar yağdırıyor. Mesela yağmur yağıyor benim moralim bozuk olduğu için yağmur yağıyor, güneş açıyor sevinçliyim ondan güneş açtı diyor.

Üç türlü benlik algısı vardır. Ruhsal sıhhatte da bu değerlidir. Birinci benlik kişinin fizikî gerçekliğidir. Bu yumuşaktır, sıcaktır ya da soğuktur üzere. İkincisi hayali gerçeklik. Hayal dünyası bulutlar, zihin dünyası çamurlu su üzeredir. Hayal dünyamızı temizlersek zihnimizdeki su temizlenir. Onun için hayal dünyamızı hoş yapmamız gerekiyor. Hayal dünyamız kirliyse zihnimizden kirli suları atamayız. Öteki gerçeklik de hayal gerçekliğidir. Şizofrenlerin en büyük özelliği bu üç gerçekliğin sonlarını ayırt edememesidir. Hayal kuruyor, hayali gerçek zannediyor ve inanıp ona nazaran yaşıyor. Ya da düş görüyor, uyanır uyanmaz ona inanıyor. Benlik algısı olan kimse bu üç gerçekliği karıştırmaz. Onun için benlik algımız insanın elindeki en değerli fenerdir, aydınlatır. Kendini aydınlatır, etrafını aydınlatır. Ve benlik algımızı geliştirmek bizi insan yapan durumdur. Başka canlılarda bu özellik yok. Yemek içmek üremek yetiyor. İnsanların keşfetme, yeni tecrübelere açık olma geni var. İnsan vakti algılıyor. İnsan dışındaki hiçbir canlının vakit ve yer algısı yoktur. Bunlar insanları öteki canlılardan ayıran soyut kavramlar üretmemizi sağlayan genlerdir.


Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Toplulukla İletişimde Kalın

Bir yastık'a şimdi abone olun ve Hayat Arkadaşınızıbulun!

Biryastik.Net İlk 1000 Üyesini tüm paketlerde ücretsiz olarak kabul ediyor. Bu fırsatı kaçırmayın !!!

Bir yastık’a abone olun

Bir yastık size, sizin için uygun arkadaşınızı bularak bu süreci hızlandırmanız için fırsat sunuyor.

Şimdi üye Ol

www.biryastik.net  Copyright 2020 Tüm Hakları Saklıdır. •

Üyeler Kendi yükledikleri yazı ve medyadan sorumludurlar.